مراحل ترخیص کالا از گمرک
ترخیص کالا از گمرک مجموعهای از تشریفات قانونی است که پس از رسیدن کالا به گمرک مقصد انجام میشود تا کالا اجازهی خروج و ورود قطعی به بازار کشور را بگیرد. ترتیب کلی مراحل در بیشتر گمرکات کشور یکسان است؛ تفاوت اصلی در مجوزهای لازم برای هر کالا و مسیری است که سامانهی گمرک برای اظهارنامه تعیین میکند.
۱. دریافت اسناد حمل و ترخیصیه
پس از رسیدن کشتی، هواپیما یا کامیون، اصل بارنامه به نمایندهی شرکت حمل تحویل داده میشود و پس از تسویهی هزینههای محلی، «ترخیصیه» صادر میشود. ترخیصیه سندی است که نشان میدهد شرکت حمل کالا را به صاحب آن واگذار کرده است.
۲. تخلیه و صدور قبض انبار
کالا در انبار گمرک یا بندر تخلیه و ثبت میشود و قبض انبار صادر میگردد. از همین لحظه، شمارش مهلت انبارداری و در حمل دریایی مهلت رایگان نگهداری کانتینر (Free Time) شروع میشود.
۳. تعیین کد تعرفه و کنترل مجوزها
کد تعرفه (HS Code) مشخص میکند کالا مشمول چه نرخ حقوق ورودی و چه مجوزهایی است. اشتباه در کد تعرفه رایجترین دلیل اختلاف در ارزیابی است؛ به همین دلیل پیش از اظهار، کد تعرفه با مشخصات فنی کالا و ثبت سفارش تطبیق داده میشود. کد تعرفه کالا و اثر آن بر حقوق ورودی را در راهنمای جداگانه توضیح دادهایم.
۴. اظهار در سامانهی جامع گمرکی و دریافت کوتاژ
اظهارنامهی گمرکی با اطلاعات کالا، ارزش، کد تعرفه، ثبت سفارش و اسناد حمل در سامانهی جامع گمرکی (EPL) ثبت میشود و شمارهی کوتاژ میگیرد. اظهار را صاحب کالا یا حقالعملکار گمرکی دارای وکالتنامه انجام میدهد.
۵. تعیین مسیر سبز، زرد یا قرمز
سامانهی گمرک بر اساس مدیریت ریسک، مسیر اظهارنامه را تعیین میکند. در مسیر سبز کالا بدون بازرسی ادامه میدهد، در مسیر زرد اسناد بررسی میشوند و در مسیر قرمز کالا علاوه بر اسناد، بازرسی فیزیکی هم میشود. مسیر قرمز معمولاً بیشترین زمان را میبرد.
۶. ارزیابی و کارشناسی
کارشناس گمرک مطابقت کالا با اظهارنامه را از نظر نوع، مقدار، ارزش و کد تعرفه بررسی میکند. اگر اختلافی دیده شود، اظهارنامه اصلاح یا موضوع از مسیر اداری پیگیری میشود.
۷. اخذ مجوزها و پرداخت حقوق و عوارض
مجوزهای سازمانی (مانند استاندارد، بهداشت یا قرنطینه) در صورت نیاز دریافت میشوند و حقوق ورودی، مالیات و عوارض قانونی پرداخت میگردد.
۸. صدور پروانه و خروج کالا
پس از تأیید ارزیابی و پرداختها، پروانهی گمرکی صادر میشود. سپس با تسویهی هزینههای انبار و دریافت مجوز خروج، کالا بارگیری و به انبار صاحب کالا حمل میشود.
جزئیات هر گام همراه با نکات عملی در مقالهی راهنمای گامبهگام مراحل ترخیص آمده است.
مدارک لازم برای ترخیص کالا
کاملبودن اسناد پیش از رسیدن بار، مهمترین عامل کوتاهشدن زمان ترخیص است. فهرست زیر مدارک پایهی ترخیص قطعی کالای تجاری است؛ برخی کالاها به مجوزهای اختصاصی هم نیاز دارند.
- بارنامه (Bill of Lading / Airway Bill / CMR) و ترخیصیه
- فاکتور تجاری (Commercial Invoice) منطبق با ثبت سفارش
- لیست عدلبندی (Packing List)
- گواهی مبدأ (Certificate of Origin)
- ثبت سفارش معتبر در سامانه جامع تجارت
- کارت بازرگانی صاحب کالا یا وکالتنامهی حقالعملکاری
- بیمهنامهی حمل (در صورت خرید با شرط تحویلی که بیمه با خریدار است)
- قبض انبار
- مجوزهای سازمانی مرتبط با کالا (استاندارد، بهداشت، قرنطینه و …)
نسخهی کاملتر همین فهرست با توضیح هر سند در چکلیست مدارک ترخیص کالا آمده است.
هزینه ترخیص کالا چگونه محاسبه میشود؟
هزینهی ترخیص یک عدد ثابت نیست و به ارزش کالا، کد تعرفه، گمرک ورودی و مدت ماندن کالا در انبار بستگی دارد. اجزای اصلی آن عبارتاند از:
| جزء هزینه | مبنای محاسبه |
|---|---|
| ارزش گمرکی | مجموع قیمت کالا، هزینهی حمل و بیمه تا گمرک ورودی (مبنای CIF) |
| حقوق ورودی | درصدی از ارزش گمرکی بر اساس جدول تعرفهی همان کد |
| مالیات و عوارض | مالیات بر ارزش افزوده و عوارض قانونی طبق مقررات جاری |
| انبارداری و هزینههای بندری | تعداد روزهای ماندن کالا در انبار، تخلیه و بارگیری |
| دموراژ کانتینر | روزهای نگهداشتن کانتینر بیش از مهلت رایگان خط کشتیرانی |
| حقالزحمهی ترخیص | طبق قرارداد با شرکت ترخیص یا حقالعملکار |
با محاسبهگر هزینه ترخیص میتوانید همهی این اجزا را با نرخهای پروندهی خودتان برآورد کنید. توضیح کامل هر جزء با یک مثال عددی در مقالهی نحوهی محاسبهی هزینه ترخیص کالا آمده است.
مدت زمان ترخیص و عوامل مؤثر بر آن
با اسناد کامل و در مسیر سبز یا زرد، ترخیص معمولاً بین ۳ تا ۷ روز کاری طول میکشد. عواملی که این زمان را طولانیتر میکنند:
- مسیر قرمز: بازرسی فیزیکی و نوبت کارشناسی.
- مجوزهای سازمانی: نمونهبرداری و آزمایش استاندارد یا بهداشت.
- اختلاف اسناد: مغایرت فاکتور، بارنامه و ثبت سفارش در ارزش، وزن یا مشخصات.
- اختلاف تعرفه یا ارزش: نیاز به اصلاح اظهارنامه یا پیگیری اداری.
- تأخیر در اسناد حمل: نرسیدن اصل بارنامه یا تسویهنشدن هزینههای محلی.
انواع ترخیص کالا
ترخیص قطعی
رایجترین نوع ترخیص برای کالایی که قرار است در بازار داخلی مصرف یا فروخته شود. نیاز به ثبت سفارش، پرداخت کامل حقوق ورودی و مجوزهای کالا دارد.
ورود موقت
برای کالایی که برای مدت مشخص وارد و دوباره خارج میشود؛ مانند ورود موقت برای پردازش و تولید کالای صادراتی یا ورود کالا برای نمایشگاه. در این روش بهجای پرداخت قطعی، تضمین سپرده میشود.
ترانزیت
عبور کالای خارجی از خاک ایران به کشور ثالث، بدون ورود به بازار داخلی و با تضمین گمرکی.
ترخیص فوری
منظور یک رویهی قانونی جدا نیست؛ یعنی آمادهکردن کامل اسناد و مجوزها پیش از رسیدن بار تا ترخیص در کوتاهترین زمان ممکن انجام شود.
مشکلات رایج در ترخیص و راه پیشگیری
- اختلاف کد تعرفه: تعیین کد با برگهی مشخصات فنی کالا پیش از ثبت سفارش، نه پس از رسیدن بار.
- کسری مجوز: استعلام مجوزهای لازم برای کد تعرفه پیش از خرید.
- مغایرت اسناد: یکسانبودن نام فروشنده، ارزش، وزن و مشخصات در پیشفاکتور، فاکتور، بارنامه و ثبت سفارش.
- دموراژ و انبارداری: برنامهریزی ترخیص پیش از رسیدن کشتی. راههای کاهش دموراژ و انبارداری را جدا توضیح دادهایم.
- کالای متروکه: کالایی که در مهلت قانونی ترخیص نشود متروکه اعلام میشود؛ پیگیری بهموقع پرونده از این وضعیت جلوگیری میکند.
آخرین بررسی محتوا: مهر ۱۴۰۵. مقررات و نرخهای گمرکی با بخشنامههای جدید تغییر میکنند؛ وضعیت روز پروندهی خود را از گمرک جمهوری اسلامی ایران یا کارشناسان ما بپرسید.


